Sosyal Fobi Nedir?

Sosyal fobi, diğer adıyla sosyal kaygı bozukluğu, kişinin sosyal ortamlarda görülme, yargılanma ve küçük düşme korkusuyla yoğun kaygı yaşamasıdır. Sosyal fobi, utangaçlıktan farklı olarak geçici değildir; süreklidir ve kişinin ilişkisel alanını belirgin biçimde sınırlar. Psikanalitik açıdan sosyal fobi, eleştirilmekten çok görülmeye ve ifşa olmaya dair derin bir utanç deneyimiyle ilişkilidir.

Sosyal Fobi Nedir? Utangaçlıktan Farkı Ne?

Utangaçlık çoğu zaman geçici, durumsal ve ilişki kurulduğunda azalan bir çekingenliktir. Sosyal fobide ise kaygı süreklidir ve kişinin yaşam alanını daraltır. Sosyal ortam, sosyal kaygı yaşayan kişi için yalnızca rahatsız edici değil, aynı zamanda tehdit edici bir alan haline gelir.

Buradaki temel soru şudur:
“Eğer gerçekten görünür olursam, kabul edilir miyim?”

Sosyal fobi yaşayan kişi çoğu zaman ilişki ister; ancak bu isteğe, yoğun bir içsel alarm sistemi eşlik eder.

Sosyal Kaygı Neden Olur? Psikanalitik Kökenler

Psikanalitik bakışa göre sosyal kaygı, çoğunlukla erken ilişkisel deneyimlerde şekillenen utanç temelli bir yapı üzerine kuruludur. Özellikle:

• Sevginin performansa bağlandığı aile ortamları

• Aşırı eleştirel, alaycı ya da beklentisi yüksek ebeveyn tutumları

• Hata yapmanın tolere edilmediği ilişkiler

çocuğa şu mesajı verir:
“Olduğun gibi değil, düzgün olduğun sürece varsın.”

Bu mesaj zamanla içselleştirilir ve yetişkinlikte sosyal fobi ya da sosyal anksiyete olarak kendini gösterir.

Utanç Deneyimi ve Görülme Korkusu

Sosyal fobide baskın duygu çoğu zaman kaygıdan çok utançtır. Kişi, başkalarının bakışını yalnızca değerlendiren bir göz olarak değil, teşhir eden bir bakış olarak deneyimler.

Bu nedenle korkulan şey:

• Yanlış bir şey söylemek değil,

• Küçük düşmek,

• Yetersizliğin fark edilmesi,

• Kontrolün kaybedilmesidir.

Sosyal kaygı yaşayan kişi, sosyal ortamda yalnızca başkaları tarafından değil, kendi iç sesi tarafından da izleniyormuş gibi hisseder.

Sosyal Fobisi Olan Kişiler Neler Yaşar?

Sosyal fobi belirtileri kişiden kişiye değişmekle birlikte sıklıkla şunları içerir:

• Topluluk önünde konuşma korkusu

• Sosyal ortamlardan kaçınma

• Sürekli kendini izleme hali

• “Yanlış bir şey söyledim mi?” düşüncesi

• Kızarma, titreme, sesin değişmesi gibi bedensel belirtiler

Bu belirtiler isteksizlikten değil, kendini koruma çabasından kaynaklanır.

Sosyal Kaygı Herkeste Aynı Şekilde mi Görülür?

Sosyal fobi tek tip bir deneyim değildir. Bazı kişiler kalabalıklardan kaçınırken, bazıları yalnızca konuşma sırası kendisine geldiğinde yoğun sosyal kaygı yaşar. Kimileri için bakışlar tehdit ediciyken, kimileri için sessizlik bile yorucudur.

Psikanalitik bakışa göre bu farklar, sosyal fobinin kişinin genel kişilik örgütlenmesiyle nasıl birleştiğiyle ilgilidir. Aynı sosyal fobi belirtisi, farklı kişilerde farklı anlamlar taşıyabilir.

Sosyal İlişkilerden Geri Çekilme Ne Anlama Gelir?

Dışarıdan bakıldığında sosyal fobi yaşayan kişilerle sosyal ilişkilerden uzak duran kişiler birbirine benzeyebilir. Ancak iç dünyaları oldukça farklıdır.

Sosyal fobide kişi ilişki ister; fakat görülmenin sonuçlarından korkar. Şizoid geri çekilmede ise temel mesele korkudan çok mesafeyi koruma ihtiyacıdır.

Sosyal fobisi olan biri genellikle:

• İlişki kurmak ister,

• Sosyal ortama girdikten sonra pişmanlık yaşar,

• Görünmez olmayı bir güvenlik alanı olarak kullanır.

Bu durum, sosyal fobinin çoğu zaman ilişkisel bir arzuyla birlikte var olduğunu gösterir.

Sosyal Fobide Kullanılan Psikolojik Savunma Mekanizmaları

Sosyal fobide genellikle üst düzey savunma mekanizmaları kullanılır. Bunlar patolojik değil, uyum amaçlıdır:

• Kaçınma: Sosyal ortamlardan uzak durma

• Yalıtma: Duyguyu bastırıp işlevselliği sürdürme

• Düşünselleştirme: Hissetmek yerine analiz etmek

• Karşıt tepki: Kaygılıyken rahat görünmeye çalışma

Sosyal Fobide Savunmalar Neyi Korumaya Çalışır?

Bu savunmalar kişinin zayıflığı değil, utanç duygusunun taşmasını engelleme çabasıdır. Amaç duygudan kaçmak değil, onu kontrol altında tutmaktır.

Kaygılı İç Ses Nereden Gelir?

Sosyal fobi yaşayan birçok kişi, sosyal ortamlarda kendini izleyen sert bir iç ses tarif eder:

• “Saçma bir şey söyledin.”

• “Herkes fark etti.”

• “Yine beceremedin.”

Bu iç ses çoğu zaman geçmişte deneyimlenmiş eleştirel ya da koşullu kabul sunan bir bakışın içselleştirilmiş halidir. Kişi yalnızca başkalarının bakışından değil, kendi içindeki bakıştan da kaçmaya çalışır.

Sosyal Fobi Bir Kişilik Özelliği midir?

Sosyal fobi bir kişilik yapısı değildir; ancak kişinin kişilik örgütlenmesiyle yakından ilişkilidir. Çoğu zaman:

• Nevrotik düzeyde örgütlenmiş,

• İçgörü kapasitesi yüksek,

• Kendine yönelik eleştirisi yoğun

bireylerde görülür. Bu da sosyal fobinin çalışılabilir ve dönüşebilir bir yapı olduğunu gösterir.

Sosyal Fobi Nasıl Tedavi Edilir? Psikanalitik Yaklaşım

Psikanalitik terapide sosyal fobi tedavisi, kişiyi “daha girişken” yapmak üzerine kurulmaz. Asıl hedefler şunlardır:

• Görülmenin tolere edilebilir hale gelmesi

• Utanç duygusunun adlandırılabilmesi

• Kendiliğin savunmasız yönleriyle ilişkide kalabilme

Terapide Sosyal Fobiyle Çalışırken Neden Acele Edilmez?

Terapi, kişinin ilk kez görünmenin ilişkiyi bozmadığı bir deneyim yaşadığı yerdir. Danışan, yanlış anlaşılsa da terk edilmediğini, utandığında küçümsenmediğini deneyimler.

Bu deneyim, “görünürsem dağılırım” inancını yavaş yavaş dönüştürür.

Sosyal Kaygı Geçer mi?

Sosyal fobi, bir zayıflık değil; bir zamanlar işe yaramış bir uyum stratejisidir. Kişi geçmişte görünmeyerek korunmuştur.

Terapiyle birlikte sorulan yeni soru şudur:
“Artık görünmek benim için ne kadar güvenli?”

Bu soru çalışıldıkça sosyal kaygı azalır, sosyal fobi geriler ve yerini daha esnek bir ilişkilenme biçimine bırakır.

Bu yazı, psikanalitik tanı ve kişilik kuramları temel alınarak hazırlanmıştır ve sosyal fobiyi semptomdan çok ilişkisel ve yapısal bir deneyim olarak ele alır.

Daha fazla kaynak için buradaki (sosyal fobi nedir) ingilizce makaleye göz atabilirsiniz.